به كلى ، از تتبع فوائد اقوال حكما و كتب ايشان درين باب دست باز كشيدند » « 1 » و « 2 » آراء اقتصادى ابن خلدون اندلسى در ميان محققين جهان اسلامى عبد الرحمن بن خلدون ، به علت جهان - بينى علمى ، مقام و موقعيت ممتازى دارد . هامر « 3 » ، دانشمند و محقق آلمانى ، وى را « منتسكيو » ى عرب مىشناسد . وى طى مقاله‌اى در مجلهء آسيايى ( سال 1822 ) مىنويسد : « در مقدمهء ابن خلدون ، دو خصوصيت بارز ، يعنى داورى درست و انتقاد صحيح ، نظر هر خواننده‌اى را به خود معطوف مىدارد . . . در ميان تأليفات شرقى ، كمتر كتابى نظير اين تأليف مىتوان يافت كه شايستهء ترجمهء كامل باشد . » استفانو كولوزيو « 4 » در سال 1914 ، طى مقاله‌اى در مجلهء عالم اسلامى ، نوشت : « هيچكس نمىتواند انكار كند كه ابن خلدون ، مناطق مجهولى را در عالم اجتماع كشف كرده است . وى بر ماكياولى و منتسكيو و ويكو ، در ايجاد و وضع دانش نوينى كه عبارت از نقد تاريخى است ، پيشى جسته است . . . اين مورخ مغربى ، اصول نظريات عدالت اجتماعى ، و اقتصاد سياسى را پنج قرن پيش از كونسيدران و ماركس و باكونين ، كشف كرده است . . . همچنانكه نظريات ابن خلدون دربارهء اجتماع متشكل ، او را در نخستين صف فلاسفهء تاريخ قرار مىدهد ، افكار و عقايد او دربارهء نقش كار و مالكيت و مزد نيز او را پيشوا و پيش قدم دانشمندان اقتصاد اين عصر جلوه‌گر مىسازد . » « 5 » با اينكه ابن خلدون ايرانى نيست ، چون افكار و انديشه‌هاى بديع و بيسابقه‌اى ابراز داشته ، و در موارد مختلف ، به فرهنگ و تمدن ايران استناد جسته است ، به زبده‌اى از عقايد و انديشه‌هاى اقتصادى او اشاره مىكنيم . جالبترين نظريات اقتصادى ابن خلدون ، توجه او به ارزش كار است . به نظر او ، ارزش هركس باندازهء كار و ميزان اهميت و نياز مردم به آن كار است . « 6 » نظريهء ابن خلدون در پيرامون بازرگانى و بازرگانان : ابن خلدون در توصيف بازرگانى مىنويسد ، بايد دانست كه بازرگانى كوشيدن در راه بدست آوردن سود است كه سبب افزايش ثروت مىشود ، از راه خريدن كالا به بهاى ارزان و فروختن آن به بهاى گران . به نظر ابن خلدون ، سودجويى به دو طريق ممكن است : 1 ) انبار كردن كالا و منتظر گردش بازار شدن ، چنان كه نرخ بازار از ارزانى به گرانى تغيير يابد ؛ آنوقت سود كالا افزون مىشود . 2 ) حمل كالا به شهر ديگرى كه رواج كالا در آن بيش از شهرى باشد كه در آن شهر آن را خريده است . به نظر ابن خلدون ، هرچه محل صدور كالا دور تر و راه آن خطرناكتر باشد ، قيمت آن بيشتر است . هرگاه ارزانى كالايى ، خواه خوردنى يا پوشيدنى ، مدتى ادامه يابد ، ايجادكنندگان

--> ( 1 ) . اخلاق جلالى ، ( لوامع الاشراق فى علم الاخلاق ) . ص 124 . ( 2 ) . دكتر محسن صبا ، « نظريه‌هاى اقتصادى خواجه نصير الدين طوسى » ( مقاله ) در مجلهء تحقيقات اقتصادى ، ص 18 - 5 . ( 3 ) . J F . Hammer ( 4 ) . S . Colosio ( 5 ) . ر ك : مقدمهء ابن خلدون ، پيشين ( مقدمهء مترجم ) . ج 1 ، ص 35 - 30 ( به تناوب و اختصار ) . ( 6 ) . ر ك : همان . ج 2 ، ص 778 .